Moliyaviy firibgarlardan qanday himoyalanish mumkin?

Shablon aldov sxemalari allaqachon ishlamay qo‘ygan. Bugungi kunda jinoyatchilar istalgan infopovodga zumda moslashishadi: soliq davrlaridan tortib yangi nafaqalar haqidagi yangiliklargacha. Bu usullarning barchasi ijtimoiy muhandislikka — inson bosim ostida yoki shoshilinch tufayli o‘z ma’lumotlarini o‘zi berib qo‘yadigan psixologik manipulyatsiyaga asoslanadi.

Barcha dolzarb xavflarni to‘rtta asosiy yo‘nalishga bo‘lish mumkin:

1. Telefon orqali aldash (vishing). Qo‘ng‘iroq davlat tashkilotlari, Markaziy bank yoki mobil operatorlarning soxta xodimlaridan keladi. Firibgarlar «tergovchi» yoki «xavfsizlik xizmati»ga ulanish bilan butun bir spektakl uyushtirishadi. Asosiy maqsad - sizni stressga solib, SMS kodlarini yoki onlayn-bank parolini aytib berishga majbur qilish.
2. Tarmoq fishingi. Jinoyatchilar mashhur marketpleyslar, aviakassalar, yetkazib berish xizmatlari yoki bron qilish servislarining aniq nusxalarini (egizak saytlarni) yaratishadi. Bunday soxta resursga bir marta karta ma’lumotlarini kiritish bilanoq, balans zumda nolga tushadi. Originalni soxtadan tashqi ko‘rinishi bo‘yicha ajratish deyarli imkonsiz.
3. Soxta investitsiyalar. Ijtimoiy tarmoqlardagi tajovuzkor reklama orqali odamlarga aksiyalar yoki kriptovalyuta savdosidan osmon qadar daromad va’da qilinadi. Platformadagi shaxsiy kabinetda sizga hatto «foyda o‘sishi»ning chiroyli grafikasi ham ko‘rsatiladi. Ammo pulni yechib olishga uringaningizda firibgarlar mavjud bo‘lmagan soliq yoki komissiyalarni to‘lashni talab qila boshlashadi, shundan so‘ng shunchaki g‘oyib bo‘lishadi.
4. Virusli ilovalar va APK-tuzoqlar. Ehtimol, so‘nggi yillarning eng xavfli va ommaviy tahdidi. Telegram kanallarida «mobil bank yangilanishi», «jarimalarni tekshirish dasturi» yoki «sovg‘alar o‘yin-lotereyasi» niqobi ostida .apk kengaytmali o‘rnatish fayllari tarqatiladi. Bunday faylni Android qurilmaga o‘rnatish bilanoq, virus telefonga kirish huquqini oladi, bankdan kelgan SMS kodlarini o‘zi o‘qiydi va kartalaringizdagi pulni o‘g‘irlaydi.

Har qanday hujumning muvaffaqiyati hissiyot va psixologik bosimga asoslanadi. Qo‘ng‘iroq yoki yozishma paytida aldov belgilarini o‘z vaqtida payqasangiz, pulingizni himoya qila olasiz. Quyidagi holatlarga duch kelsangiz, muloqotni darhol to‘xtating:

• Kuchli shoshilinchlik. Sizni shoshiltirishadi, obro‘ bilan bosim o‘tkazishadi, «hoziroq» qaror qabul qilishni talab qilishadi va barcha jamg‘armangizni yo‘qotish yoki jinoiy ish bilan qo‘rqitishadi. Jinoyatchilarning asosiy maqsadi — sizga o‘ylab, o‘ziga kelishga vaqt bermaslik.
• Hammasini sir tutish talabi. Sizdan suhbat haqida hech kimga — na do‘stlaringizga, na qarindoshlaringizga, hatto pul yechishga borsangiz bank xodimlariga ham aytmaslikni qat’iy so‘rashadi. Firibgarlar yaqiningizdan biri sizning ko‘zingizni ochib, ularning sxemasini buzib qo‘yishidan qattiq qo‘rqishadi.
• Faqat pul haqida gaplashish. Suhbatdosh doimo «jamg‘armani qutqarish», ularni «xavfsiz hisob»ga o‘tkazish, shubhali arizani zudlik bilan bekor qilish yoki kimdir rasmiylashtirgan kreditlarni yopish zarurligi haqida gapiraveradi.
• Shaxsiy ma’lumot so‘rash. Banklar yoki davlat xizmatlarining haqiqiy xodimlari hech qachon SMS kodini, kartaning orqa tomonidagi CVC/CVV-kodini yoki mobil ilova parolini so‘ramaydi. Bunday ma’lumotlarni faqat jinoyatchilar so‘raydi.

Hisoblaringizni himoya qilish va pul o‘g‘irlanish xavfini bartaraf etish uchun uchta oddiy qoidani amaliyotga tatbiq etish kifoya:

• Darhol trubkani qo‘ying. Eng kichik shubha tug‘ilsa ham, suhbatni shunchaki to‘xtating. Tekshirish uchun kiruvchi qo‘ng‘iroqdagi telefon raqamidan foydalanmang. Rasmiy aloqa kanallariga qo‘ng‘iroq qiling — masalan, Tez g‘amxo‘rlik xizmati operatorlariga +998 78 129 27 77 raqami orqali yoki hisoblaringizning haqiqiy holatini operatordan shaxsan aniqlashtirish uchun Tez ilovasining rasmiy chatiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yozing.
• Havolalarni tekshiring va karta sozlamalarini boshqaring. Shubhali SMS-xabarlar, xatlar yoki messenjerlardagi havolalarni hech qachon ochmang. Har qanday to‘lovdan oldin brauzer manzil satrini tekshiring: ortiqcha defis yoki o‘zgartirilgan harf oldingizda fishing sayt turganiga kafolat beradi. Internetda xavfsiz xarid qilish uchun Tez ilovasidagi kartaning moslashuvchan sozlamalaridan foydalaning: onlayn operatsiyalarga limit o‘rnating yoki internet to‘lovlariga ruxsatni faqat xarid oldidan yoqing.
• Kirish huquqlarini himoya qiling va kartani boshqaring. Imkoni bo‘lgan barcha joyda — MyGov.uz portalida, elektron pochtada va bank ilovalarida ikki faktorli autentifikatsiyani yoqing. Shuningdek, Tez ilovasidagi kartaning moslashuvchan sozlamalaridan foydalaning: internet operatsiyalari uchun kunlik limitni zumda o‘rnatishingiz yoki onlayn xaridlarni butunlay taqiqlashingiz mumkin. Agar shubhali saytga tasodifan ma’lumot kiritib qo‘ygan bo‘lsangiz, parollarni almashtirishga vaqt sarflamang — darhol ilovada kartani bloklang va bir necha tegishlar bilan yangisini qayta chiqaring.

Maxfiy rekvizitlar yoki kirish parollari tasodifan begona odamlarga berib qo‘yilgan vaziyatda, ishning natijasini harakatlaringiz tezligi hal qiladi. Vahimaga tushmang — ilovani oching va zudlik bilan xavfsizlik sozlamalarini ishga soling: Tezda kartani so‘zning to‘g‘ri ma’nosida bir marta bosish bilan bloklash mumkin.

Agar ilova qo‘l ostida bo‘lmasa, rasmiy kanallar orqali qo‘llab-quvvatlash xizmati bilan zudlik bilan bog‘lanish kerak — Tez g‘amxo‘rlik xizmatiga +998 78 129 27 77 raqami orqali shoshilinch qo‘ng‘iroq qiling. Qo‘llab-quvvatlash xodimlariga firibgarlik haqida xabar bering, toki ular hodisani qayd etib, pul bankdan chiqib ketmasdan turib banklararo tranzaksiyalar darajasida o‘tkazmani to‘xtatishga ulgurishsin. Shu harakatlarni yakunlagach, ID-kartangizni, ilovadan hisob raqami bo‘yicha ko‘chirmani oling va darhol eng yaqin ichki ishlar bo‘limiga (IIB) murojaat qiling yoki my.gov.uz orqali ariza bering.