Nima qilish kerak agar siz firibgarlar qurboni bo‘lsangiz?
Hisob raqamingizdan to‘satdan pul yechilganda yoki profillaringizga kirish huquqi begonalarning qo‘liga o‘tganda, har bir soniya muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday vaziyatda vahima — moliyaviy yo‘qotishlarni yanada kuchaytirishi mumkin bo‘lgan asosiy dushmandir. Karta balansini himoya qilish va huquqiy risklarni kamaytirishga faqat sovuqqonlikni zudlik bilan ishga solish yordam beradi. Quyida biz ortiqcha nazariyasiz, firibgarlar qurboni bo‘lsangiz nima qilish kerakligini, mablag‘ o‘g‘irlangani faktini qanday tezda qayd etishni va O‘zbekistonning raqamli makonida shaxsiy ma’lumotlaringizni aniq qanday qadamlar orqali qutqarib qolish mumkinligini ko‘rib chiqamiz.
Agar siz hali aldov bilan duch kelmagan bo‘lsangiz, firibgarlarni qanday tanib olish va ularning qurboniga aylanmaslik haqida oldindan bilib oling.
Bosqichma-bosqich qo‘llanma: agar bu allaqachon sodir bo‘lgan bo‘lsa, nima qilish kerak
Aldov faktini aniqladingizmi — darhol favqulodda o‘z-o‘zini himoya qilish algoritmini faollashtiring. Bu yerda kechikish mumkin emas. Quyida firibgarlar aldagan bo‘lsa nima qilish kerakligini aniq tushuntiruvchi asosiy qadamlar keltirilgan:
- Tez ilovasida kartani favqulodda bloklash. Jinoyatchilar bilan bahslashib vaqt yo‘qotmasdan, Tez ilovasini oching va kartangizni bir marta bosish bilan bloklang — bu funksiya bosh ekrandagi karta sozlamalarida to‘g‘ridan-to‘g‘ri mavjud. Agar internet aloqasi beqaror bo‘lsa, shoshilinch tarzda Tez g‘amxo‘rlik xizmatiga +998 78 129 27 77 raqami orqali qo‘ng‘iroq qiling va operator orqali kartalaringizni bloklashni talab qiling.
- Bankka va huquqni muhofaza qilish organlariga rasmiy ariza. Kartalarni bloklagandan so‘ng darhol firibgarlik haqida Tez xodimlariga telefon orqali yoki rasmiy chat orqali xabar bering, toki bank hodisani qayd etsin. So‘ngra albatta Kiberxavfsizlik markaziga (IIV huzuridagi Kiberjinoyatchilikka qarshi kurash markazi) ariza bilan murojaat qiling yoki onlayn murojaat yuboring. Bu tergovni boshlash va o‘g‘irlangan mablag‘larni qabul qiluvchi-dropning hisob raqamida bloklashga urinishning yagona qonuniy usulidir.
- Davlat xizmatlari ustidan nazoratni tiklash. Agar aldov jarayonida siz MyGov.uz yagona portaliga kirish imkonini beruvchi SMS-kodni aytib bergan bo‘lsangiz, shaxsiy kabinetingizdagi parolni darhol almashtiring. Agar tizimga kira olmasangiz — portal texnik yordam xizmatiga shoshilinch murojaat qiling yoki kirishni tiklash va begona seanslarni bloklash uchun eng yaqin Davlat xizmatlari markaziga (DXM) tashrif buyuring. Bu firibgarlarga shaxsiy ma’lumotlaringizdan keyingi sxemalarda foydalanish imkonini bermaydi.
Huquqni muhofaza qilish organlariga murojaat
Bankda kartalarni favqulodda bloklagandan so‘ng darhol huquqiy himoyaga o‘tish lozim. ID-kartangizni, bosib chiqarilgan bank ko‘chirmasini (unda o‘g‘irlangan mablag‘larni qabul qiluvchilarning rekvizitlari, F.I.Sh. yoki hisob raqamlari aniq ko‘rinib turishi kerak) oling va huquqni muhofaza qilish organlariga ariza bilan murojaat qiling.
Eng ishonchli yo‘l — Kiberxavfsizlik markazi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanish:
- Kiberhodisalar bo‘yicha favqulodda ishonch telefoni: yagona qisqa qutqaruv xizmati raqami 102 ga yoki markazning kecha-kunduz ishlaydigan maxsus liniyasiga +998 55 502 10 10 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling. Mutaxassislar firibgarlik faktini tezkorlik bilan qayd etib, bosqichma-bosqich ko‘rsatmalar berishadi.
- Murojaatlar uchun rasmiy elektron pochta: barcha raqamli dalillar ilova qilingan batafsil arizani Kiberxavfsizlik markazining rasmiy elektron pochta manziliga — info@csec.uz (yoki IIVning umumiy qabulxonasiga — info@iiv.uz) yuboring.
Voqealar tafsilotini imkon qadar batafsil va ortiqcha hissiyotlarsiz bayon qiling. Qo‘ng‘iroqlarning aniq vaqtini, sizga qo‘ng‘iroq qilingan raqamlarni, ko‘chirmadagi qabul qiluvchilar hisob raqamlarini ko‘rsating va agar messenjerlarda yozishma bo‘lgan bo‘lsa, uning skrinshotlarini albatta ilova qiling.
Tarix takrorlanmasligi uchun nima qilish kerak
Birinchi shok o‘tgach, firibgarlar sizga umuman yetib borishga muvaffaq bo‘lgan «teshiklarni» yopish muhim ahamiyatga ega.
Mana kelajakda pulingizni asrab qoladigan bir nechta oddiy odatlar:
- Onlayn xaridlar uchun limit belgilang. Tez ilovasida internet to‘lovlari bo‘yicha kunlik limitni mustaqil boshqarish mumkin. Hech narsa sotib olmayotgan paytingizda minimal summani qo‘ying yoki bu limitni butunlay nolga tushiring. Hatto karta ma’lumotlari firibgarlar qo‘liga tushib qolsa ham, ular fishing saytlar orqali siz belgilagan chegaradan ortiq mablag‘ yecha olmaydi.
- Imkon qadar barcha joyda ikki bosqichli himoyani (2FA) yoqing. MyGov.uz portalida, elektron pochtada, bank ilovalarida va albatta Telegramda ikki faktorli autentifikatsiyani sozlang. Ikkinchi bir martalik kodni kiritmasdan yoki biometriyadan o‘tmasdan, jinoyatchilar asosiy parolni bilib olishsa ham hisoblaringizga kira olishmaydi.
- Yozishmalaringiz va bulut xotirangizni hujjatlardan tozalang. Hozirning o‘zida pasport, ID-karta va JSHSHIR (jismoniy shaxslarni identifikatsiya raqami) rasmlarini messenjerlardagi «Tanlanganlar» bo‘limidan o‘chirib tashlang. Firibgarlar hisobingizni buzib kirishsa, bu skanlar bir zumda ularning qo‘liga o‘tadi va ular orqali mikroqarz olishga urinishadi.
Savol-javob
Firibgarlar qurboni bo‘lsam, pulni qaytarib olish mumkinmi?
Bu yerda hammasini tezlik hal qiladi. Agar dastlabki daqiqalardayoq harakat qilgan, kartalarni bloklagan va darhol huquqni muhofaza qilish organlariga ariza topshirgan bo‘lsangiz, o‘g‘irlangan mablag‘larni qabul qiluvchi (dropperning) hisob raqamida vaqtincha muzlatib qo‘yish imkoniyati ancha yuqori bo‘ladi. Agar jinoyatchilar pulni zanjir bo‘ylab keyinroq o‘tkazishga yoki bankomatda naqdlashtirishga ulgurgan bo‘lsa, summani faqat jinoyatchilar qo‘lga olingandan so‘ng, jinoiy ish doirasida qaytarib olish mumkin bo‘ladi
Agar pulni o‘zim o‘tkazgan yoki kodni aytib bergan bo‘lsam, bank zararni qoplashga majburmi?
Yo‘q, bunday vaziyatlarda bank hech narsani qaytarishga majbur emas. Agar foydalanuvchi maxfiy ma’lumotlarni o‘z ixtiyori bilan bergan, SMS orqali kelgan tasdiqlash kodini kiritgan yoki o‘tkazmani mustaqil amalga oshirgan bo‘lsa, bank bu operatsiyani qonuniy va mijozning o‘zi tomonidan amalga oshirilgan deb baholaydi. Moliya tashkilotlari texnik tizim xavfsizligini ta’minlaydi, biroq ular ijtimoiy muhandislik hiylalariga uchgan insonning harakatlari uchun javobgar bo‘la olmaydi
